Trương Duyệt Nhiên: Nỗi lòng của người em gái
Tại Liên hoan Văn học Ma Cao năm nay, tôi tham gia một hoạt động giao lưu với nữ nhà văn người Ireland Claire Keegan.
Keegan là một nhà văn mà tôi rất yêu thích. Tôi đã đọc đi đọc lại hai tập truyện ngắn của cô ấy: Nam Cực và Bước trên cánh đồng xanh biếc.
Không chuẩn bị gì trước, tôi bắt đầu nói về truyện Đại Kiều Tiểu Kiều. Chính khoảnh khắc đó, tôi mới chợt nhận ra truyện này có một mối liên hệ nào đó với một truyện ngắn của Keegan.
[…]
Keegan từng viết một truyện ngắn tên Chị Em. Trong truyện có hai chị em gái sinh ra ở vùng nông thôn Ireland. Em gái lấy chồng lên thành phố sống cuộc đời sung túc trung lưu. Chị gái thì ở lại chăm sóc cha mẹ già, bỏ lỡ cơ hội kết hôn, nhiều năm sống cô đơn, sau khi cha mẹ mất thì thừa kế mảnh đất. Hằng năm vào mùa hè, em gái dẫn con về chơi, ở nhờ vài hôm. Nhưng năm ấy lại khác. Em gái đến rồi cứ ở mãi, không có ý định rời đi.
Chị gái kiên nhẫn, ngày ngày hầu hạ em và đứa nhỏ, cho đến một ngày, chị bùng nổ, phơi bày sự thật: không có rèm lụa, không có máy rửa bát, tất cả đều là giả dối. Em gái đã bị chồng bỏ, trở về là để chiếm lấy đất của chị. Nhưng chị nói: "Mảnh đất này là cái giá tôi phải trả bằng ba mươi năm cuộc đời, tôi tuyệt đối không để ai cướp đi nó."
Cuối truyện, chị đứng trước gương, giúp em chải tóc như hồi nhỏ. Em gái có mái tóc vàng dài óng ả mà chị luôn ao ước. Bất ngờ, chị cầm kéo, xoẹt một cái, cắt phăng tóc em. Em gái hoảng sợ hét lên. Truyện kết thúc tại đó.
Tình tiết "cắt tóc vì ghen tị" giữa các cô gái không phải sáng tạo độc quyền của Keegan. Mà F. Scott Fitzgerald cũng có truyện Bernice cắt tóc, kể về việc mái tóc của một cô gái xinh đẹp bị tàn phá ác liệt. Chị em có phải lời hồi đáp với Bernice cắt tóc không thì khó nói, nhưng điều đó không ngăn trở Chị em trở thành một truyện ngắn xuất sắc. Tôi yêu nhân vật chị gái đơn độc, nhẫn nhịn mà kiên cường ấy – người bảo vệ điều ít ỏi còn lại trong tay, như một cách chứng minh sự hiện diện của mình trên đời.
Tôi đọc Chị Em trong tuyển tập Nam Cực khoảng năm 2011. Dù đã đọc lại vài lần nhưng phần lớn cũng đã quên. Tôi tự gọi mình là một người đọc "dễ bay hơi" (cảm giác này giống khi tôi uống rượu – mặt đỏ, mùi nồng, nhưng vài tiếng sau như chưa từng uống). Tôi chẳng nhớ nổi câu nào trong sách, muốn trích dẫn khi viết cũng khó. Một năm sau, tôi sẽ quên hầu hết nội dung truyện, chỉ còn lại vài mảnh vụn chi tiết. Ba năm sau, nếu có ai hỏi đến, tôi còn ngại chẳng dám nhận là mình đã đọc. Không dấu vết.
Nhưng điều đó cũng có cái lợi. Tôi không bao giờ lo lắng về cái gọi là “nỗi sợ bị ảnh hưởng”. Chỉ cần thời gian đủ dài, chẳng có kiệt tác nào là không thể bị quên lãng.
---
Truyện vừa Đại Kiều Tiểu Kiều của tôi được đăng trên tạp chí Thu Hoạch năm 2017. Khi viết truyện này, tôi đã hoàn toàn quên sạch Chị Em. Thứ duy nhất tôi nhớ là chi tiết cắt tóc – nhưng đó là từ ấn tượng về Fitzgerald. Giữa Keegan và Fitzgerald, hai tác phẩm đã hòa quyện, đến mức tôi chẳng phân biệt được ai viết trước.
Nguồn cảm hứng viết Đại Kiều Tiểu Kiều là một người bạn R. tôi quen trên Douban. Cô ấy đang học tiến sĩ Kinh tế ở Thụy Điển, sang Boston trao đổi một năm. Chúng tôi gặp nhau ở Boston mùa đông. Cô ấy rụt rè nhưng toát lên nét thông tuệ sâu sắc. Cô giới thiệu tôi đọc Gilead của Marilynne Robinson, dẫn tôi đi dạo khắp Harvard phủ đầy tuyết, chỉ tôi rạp phim châu Âu nhỏ cô thường ghé (hôm ấy có một bộ phim kinh điển đang chiếu, nhưng tôi lại hứng thú đi mua áo trượt tuyết và cốc lưu niệm hơn).
Sau đó cô về nước, chúng tôi gặp lại một lần nữa. Cô kể tôi nghe một đề tài nghiên cứu của mình, rằng sau khi Colombo phát hiện châu Mỹ, khoai tây được mang sang châu Âu, góp phần vào sự gia tăng dân số và đô thị hóa tại đây. Sau đó cô nhắc đến một câu chuyện nghe được từ một học giả nghiên cứu kế hoạch hóa gia đình: một cặp chị em – chị được sinh hợp pháp, cuối cùng tự sát vì áp lực gia đình; em là đứa con “không hợp lệ” nhưng lại sống khỏe mạnh, bình thường.
Nhờ giới thiệu của cô, tôi gặp vị học giả kia, ông tặng tôi hai quyển sách không thể công khai xuất bản về chính sách kế hoạch hóa. Tôi lại hỏi thêm về câu chuyện hai chị em.
“Em gái giờ ra sao?”
Ông nói: “Cô bé đậu đại học, đang học ở Hồ Nam.”
"Con bé sống ổn chứ?" Tôi hỏi.
Ông nhún vai: “Ồ, đứa đó à, có chút… vô tư quá mức.”
Tôi không viết gì cả, thậm chí không ghi chú. Tính khí “dễ bay hơi” của tôi khiến tôi nhanh chóng quên luôn. Cho đến mùa xuân 2016, tôi bệnh, nghỉ ở nhà, có nhiều thời gian, lại chợt nhớ đến hai chị em ấy. Tôi nhận ra mình vẫn canh cánh trong lòng về người em. Theo thời gian, chắc cô đã tốt nghiệp đại học, bước vào xã hội. Tôi tò mò, liệu cô đang sống ra sao, có thực sự bước ra ánh sáng chưa. Dù không có gì chứng minh cô từng sống trong bóng tối – đó chỉ là tưởng tượng của tôi. Trong tưởng tượng, cô là người có thể chất và ý chí mạnh mẽ dần lên trong đời sống thành thị, đồng thời cũng đánh mất và thỏa hiệp với chính mình. Cô vật lộn với cuộc sống, đánh đổi nhiều, đổ không ít máu, nhưng nhất định phải sống. Bởi vì cô là cô, và cũng là cả gia đình cô.
Ban ngày khi bệnh dài dằng dặc, tôi buông thả mình viết miên man. Lúc nhận ra thì đã viết hơn bốn vạn chữ. Bệnh khỏi rồi, tôi vứt nó sang một bên, chẳng buồn liếc lại. Mùa hè sau đó bận rộn, tôi viết những thứ khác. Đến cuối năm mới quay lại với truyện ấy.
---
Trong truyện có một đoạn, hai chị em đứng bên sông, thấy một đứa trẻ thả diều ngã xuống nước chết đuối. Chị gái cảm thấy mình nhìn thấy thủy quái, vội kéo em chạy. Em không nhúc nhích, đứng im tại chỗ. Đến khi đám đông giải tán, em gái leo lên cây, gỡ con diều đứa bé để lại, mang về nhà. Nhiều năm sau, chị kể với bạn trai em: “Em gái tôi là thế đấy, nó muốn gì sẽ không nói ra.”
Vậy, em gái muốn gì?
Muốn thay thế chị, trở thành đứa con duy nhất hợp pháp của cha mẹ.
Nó luôn đứng trong bóng tối, giống như những loài cây không thể đón nắng, trong lòng mọc lên những nhánh rễ cong queo, u ám.
Nếu nói Chị Em của Keegan viết về tâm sự người chị, thì Đại Kiều Tiểu Kiều là câu chuyện của người em. Nhưng câu chuyện ở làng quê Ireland và câu chuyện ở Trung Quốc tất nhiên không giống nhau.
Tôi không có chị em gái. Bạn bè tôi cũng không. Trong tuổi thơ chúng tôi, có chị em là điều sai trái. Giống như trên một cành hoa thủy vu lại mọc ra hai đóa hoa – không ai thấy đẹp, chỉ thấy dị dạng.
Trong truyện, em gái luôn phải vật lộn giữa thiện và ác – thực ra là giằng xé giữa tình thân và tự vệ. Vì tuổi thơ thiếu thốn, cô phải cẩn trọng bảo vệ phần nhỏ nhoi mình giành được. Nhưng cuối cùng cô nhận ra, có lẽ mình chẳng giành được gì cả, chẳng thể nắm giữ điều gì.
---
Nhìn lại, Đại Kiều Tiểu Kiều và Chị Em đúng là có mối quan hệ phản chiếu. Như trong Chị Em, sự trở về của em gái làm đảo lộn cuộc sống chị, thì trong Đại Kiều Tiểu Kiều, sự xuất hiện của chị lại phá vỡ sự yên ổn mà em gái gìn giữ, tạo thành một mối đe dọa.
Kỳ lạ thay, trong truyện, người chị cũng có mái tóc dài, kiêu hãnh, tỏa hương dầu gội trong đêm hè. May thay, em gái cuối cùng không cắt tóc chị – vì không cần thiết. Thực tại tàn nhẫn sẽ tự cắt đi mái tóc ấy, không cần em động tay. Cô chỉ cần đứng nhìn.
Nhưng việc lặng lẽ nhìn chị biến mất… cũng chính là cấu kết với kẻ sát nhân vô hình. Đó là khác biệt giữa Trung Quốc và Ireland. So với sự yếu thế của phụ nữ, nơi đây còn có một sự yếu thế lớn hơn: về giai cấp, về đời sống bị nguyền rủa bởi luật pháp.
Một câu chuyện về hai chị em – nếu xảy ra trên mảnh đất này – tuyệt đối sẽ không kết thúc chỉ bằng một nhát kéo cắt tóc.
---
Tên Đại Kiều Tiểu Kiều là được đặt sau này. Có một ban nhạc trùng tên đó, tôi rất thích nhạc của họ. Trong một bài hát, họ hát rằng:
“Thứ bị lãng quên sẽ không biến mất,
Chúng chỉ trốn sau gốc cây nào đó.”
Vậy nên rất nhiều điều tưởng như đã bị lãng quên… thực ra chưa bao giờ biến mất.
Chúng ta sẽ gặp lại – vào một ngày xuân, sau một thân cây lớn.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét